Fries of niet?

De Friese bonk doet je denken aan de legendarische Grutte Pier. De 16e-eeuwse volksheld was het symbool van de Friese vrijheid. Hij hield passanten aan om te achterhalen of de vreemdeling Fries was. Hoe? Door met veel bravoure een nog altijd populair zinnetje te laten nazeggen: “Bûter, brea en griene tsiis, wa ’t dat net sizze kin is gjin oprjochte Fries.” Tja, zeg dat maar ‘ns als rasechte Hollander na. “Boter, brood en groene kaas, wie dat niet kan zeggen is geen echte Fries.” Struikelde je over je woorden, dan moest je dat met de dood bekopen. Maar oef, de Grutte Pier van nu blijkt gelukkig een aardige boerenzoon te zijn. En die wijst je graag de weg naar Rijs, je eindbestemming van deze eerste fietsdag.

Vorstelijk groen

De tocht startte deze ochtend net buiten Heerenveen, op het landgoed dat nu Oranjewoud heet. In 1676 kocht prinses Albertine Agnes van Nassau, weduwe van stadhouder Willem Frederik, het landgoed Sickingastate aan. Ze stichtte er het buitenverblijf ‘Op ’t Woud’ en liet er tuinen, plantsoenen, vijvers, wandelpaden, rijwegen en een oranjerie aanleggen.

Met de aanleg van al dat groen voelde deze Oranjetelg - en haar nazaten - zich hier prima. Niet verwonderlijk; het landgoed telt zo’n 230 hectare, ruim 330 voetbalvelden bij elkaar. Net buiten Oranjewoud kom je door het buurtschap Brongergea en ‘scoor’ je de eerste klokkenstoel. Waar geen geld was voor een kerktoren met luidklok werd een stellage van dikke houten balken gebruikt. Tijdens deze tocht kom je diverse klokkenstoelen tegen.

Aken en suikerbrood

Na het adellijke groen volgen weidse polders met dijken waarop nieuwsgierige schapen grazen. Het is een vreemd gezicht als je naar die dijken kijkt en daarachter witte en bruine zeilen af en aan ziet ‘schuiven’, een bewijs dat het water hier nooit ver weg is. Zo ook in Lemmer, bekend van de Lemsteraak. Met z’n ronde lijnen en van bovenaf gezien de vorm van een ei is het schip beeldbepalend op de Friese meren. Ooit gebruikt voor het vervoer van vis, later ook als privéschip. Net achter de haven is bakkerij Breimer een prima adresje voor een lunch. Of voor een toepasselijk souvenir. “Onze sûkerbôle zijn overheerlijk”, raadt Alyssa Fuchs aan. Nou vooruit, dat suikerbrood gaat mee in de fietstas.

Schaatshistorie

De volgende dag voert de tocht je via Stavoren naar Hindeloopen, ook weer zo’n oogstrelend stadje met grachtjes, bruggetjes en smalle slenterstraatjes. Het Eerste Friesche Schaatsmuseum is min of meer een verplichte stop, want zeg je ‘Friesland’, dan zeg je ‘schaatsen’. De Friese Elfstedentocht ontstond in 1845, toen drie mannen in één dag alle Friese steden op hun doorlopers (schaatsen op houtjes) hadden aangedaan. Onder hun trui een pak kranten tegen de kou. Die tocht groeide uit tot een ongeëvenaard evenement dat heel Nederland in rep en roer brengt. Althans tot 1997, toen de laatste Elfstedentocht werd gereden. Er deden toen 250 wedstrijdrijders mee en 16 duizend toerrijders.

Voddenkunst

Tijdens die schaatstocht doe je ook Workum aan, tijdens deze trektocht ook. En bij gebrek aan natuurlijk ijs is het er ook heerlijk neerploffen op een terras in het centrum. “Drankje doen? IJsje halen?” Daarna duik je nog even het Jopie Huismanmuseum in. Jopie was handelaar in vodden, maar verwierf als kunstschilder landelijke bekendheid. Zijn thema’s waren vooral afgedankte kleding, oude schoenen en andere vodden. En dat zo mooi geschilderd dat al die kunstwerken nu een eigen museum kregen. Adres: Noard 6, Workum. Verder gaat de tocht, op naar Sneek.

Beerenburg voor onderweg

Met z’n achtkantige torens en brug is de Waterpoort hét symbool van Sneek. Je roept: “Hé, de klok loopt vijf minuten voor?” En dat klopt; het gebruik stamt nog uit de tijd dat de poort tot de stadswal behoorde. Zo hadden mensen nog wat speling om op tijd te stad te verlaten of nog naar binnen te gaan. Want ’s nachts ging de hele boel op slot.

Aan het Kleinzand 32 vind je Weduwe Joustra, bekend om z’n Beerenburg. Buiten toont een houder aan een fietsstuur hoe je dit borreltje voor onderweg kunt meenemen.

Avonturenboek

Net buiten Sneek fiets je over smalle dijkjes en knarsende schelpenpaadjes. Snippen, Futen, Scholeksters en Kievieten overschreeuwen elkaar voor je aandacht. Rechts een enorme plas. Dit is de omgeving waar de tweeling Hielke en Sietse Klinkhamer, met hun bontgekleurde boot de Kameleon, hun avonturen beleefden. En waar ze bezig waren met polsstokspringen. Slootjes genoeg in de omgeving. Het dorp Terherne houdt de herinnering aan deze tweeling uit de langstlopende kinderboekenserie (72 delen) nog levendig.

Koffie en zwerfkei

Na Joure, waar Egbert Douwes in zijn kruidenierswinkel De Witte Os (Midstraat 97) zijn inmiddels befaamde Douwe Egberts koffie ging verkopen, komt het einde van de tocht in zicht. Je stalt je fiets nog even tegen een enorme kei. De voorlaatste IJstijd bracht deze granieten joekel uit Zweden naar Rottum. De zwerfkei is de grootste van Nederland: 4,70 meter lang, 3,10 meter breed en met een gewicht van 44 ton. En dat terwijl hij ooit zelfs vier keer zo groot en zo zwaar was.

Rond 1850 wist een schipper met staven dynamiet driekwart van de steen af te breken. Hij verkocht de brokken onder meer voor de zeewering bij Lemmer. En zo zorgde de IJstijd van 200 duizend jaar geleden voor droge voeten nu.